Şüphesiz müslümanlar tarih boyunca bir çok olumlu okuma şekli geliştirmiştir. Bu olumlu okuma şekillerini altı grupta toplamak mümkündür:
1)Tahlili okuma
2) Ä°cmali okuma
3)Konulu okuma
4) karşılaştırmalı okuma
5) Kavram çalışması yararak okuma
6)Nüzul sırasına göre okuma
1-Tahlilli Okuma
Özellikleri:Okuyucu pasif, metin aktiftir. Metnin bir bölümü esas alınır, ayet ayet okunur, tüm Kur’an mushafına genel bütüncül bir yaklaşım amaçlanmaz. Metin konuÅŸmacı, okuyan dinleyici gibidir. Dil bilgisi, hadis, siyet bilgisi veri olarak kullanılır. Genellikle mushaf sırası takip edililir.
Faydaları:
a)Okuyucu dinleme pozisyonunda kaldığı için ahlakidir.
b) Konunun detaylarına inerek ayrıntılar arasında yer alan hakikatlere dikkat etme alışkanlığı kazandırır. İcmali okumanın illetlerini tedavi eder.
Zaafları:
a)Azami fayda için Arapça bilmek gerekir, mealden bu yöntem sınırlı fayda sağlar. Diğer yöntemler meal çalışması için daha uygundur.
b) Teczii/atomik olduÄŸu için anlamlar arasında karşılaÅŸtırma yapmaya elveriÅŸli deÄŸildir, yanlış sonuçlara götürebilir. Toplumsal hayatın ürettiÄŸi sorunlarla Kur’an arasında baÄŸ kurma hedefi belirsizdir.
c) Ne yapmalı deÄŸil, nasıl anlamalı? Sorusu daha ön plandadır. Bu da Kur’an’ın amele dönük bir bilgi kaynağı olarak telakki edilmesi yerine, salt bir bilgi deposu gibi-malumat furuşçuluk aracı gibi algılanmasına nesneleÅŸmesine yol açabilir.
Örnekler: Nüşuz, Åžefaat, Ru’yetullah:
Örnek eserler: Tefsiru’l-Celaleyn
2- Ä°cmali/Genel Okuma
Özellikleri: Genel olarak okunur, detaya inilmez, özet bilgi elde etmek amaçlanır.
Faydaları: Kur’an’ı ilk okumaya baÅŸlayanlar için elveriÅŸlidir. Arapça bilmek ÅŸart deÄŸildir.
Zaafları: Önemli detaylar gözden kaçırılabilir.
Örnekler: Bütün mealler. Mahmut Åželtut, Tefsiru’l-Eczai’l-Ula, ilk on cüz.
3- Konulu Okuma
Okuyucu metin karşısında aktiftir, ayetlerin ayrıntılarına inilmez, sadece konuyla ilgili boyutu üzerinde durulur. Ayet ayet parçacı bir ÅŸekilde deÄŸil, bütüncül olarak gidilir. Okuyucu sorar, Kur’an cevap verir.
Tahlili okumaya benzer, ama belli bir konu bütünlüğü olduğu için onun zaaflarını taşımaz. İcmali okumaya benzer, ama daha detaylıdır, konu mümkün olduğu kadar analiz edilir. Tahlili ve icmali okumanın bir ileriki aşamasıdır.
Faydaları:
a)Mealden yapılabilecek bir çalışma şeklidir.
b)Konunun detaylarına inme imkanı verir.
Zaafları:
a)Kur’an. Dünyanın yüz ölçümü nedir? gibi her soruya cevap vermesi gereken bir kitap deÄŸildir. Yorumun grameri, gerçeÄŸin metni kuÅŸatma altına alma ihtimali vardır. Bu yöntemle yapılan okumada Kur’an’ı zorla konuÅŸturmaya çalışmak doÄŸru deÄŸildir; o bir bulmaca-bilmece kitabı, keÅŸifler atlası deÄŸildir.
b)Ayetlerin sadece bir yönüne ağırlık verildiği için diğer boyutlar gözden kaçırılabilir. Fıkhın kodifike ederek formelleştirmesi böyle olur. Örnek: Kevser Suresi, kurban kes. Namaz ile kurban arasındaki kopmaz ilişki gözden kaçırılabilir
Örnekler: Kur’an’da Ahiret, Aile Hayatı…
Eserler: seyyid Kutup, Fi zilali’l-Kur’an; Muhammed Bagır es-Sadr, Kur’an Okulu; Ä°bni Kuteybe, Te’vîlu Müşkilâtı’l-Kur’an; Ä°bni Kayyim el-Cevzi, el-Beyan Fi Ahkami’l-Kur’an; Ragıb el-Ä°sfehani, el-Müfredat.
4- Karşılaştırmalı Okuma
Özellikleri: Ayetleri ayetlerle, konuları konularla, görüşleri görüşlerle karşılaÅŸtırarak okuma ÅŸeklidir. Görüşler karşılaÅŸtırılırken tercih edilen görüş belirtilir. Mesela Peygamberimiz “imana zulüm karıştıranlar” ayetindeki zulmü ÅŸirk olarak tefsir eden ayetle karşılaÅŸtırmıştır. Ä°mana zulüm karıştıranlar: ( ); ÅŸirk büyük bir zulümdür: ( )
Faydaları:
a)Arapça bilmek zorunlu değildir.
b) Ayetler arasında görünüşte varolan çeliÅŸkiler karşılaÅŸtırmayla giderilebilir. Vehimleri yok eder. Bir ayetteki kapalı veya yanlış anlaşılabilecek bir açıklama diÄŸer ayetlerde giderilir. Kur’an Müfesser’dir: Allah’ın açıklamalarıdır. Mubindir: apaçık gerçektir, tozlanan hakikatlerin üstündeki örtüleri kaldırır.
ör. “nefslerinizi yok edin-kendinizi veya birbirinizi öldürün” (Bakara,2/54.)
“Nefslerinizi öldürmeyin” (Nisa,4/29.); birbirinizi aşılamayın:49/11. Ä°kisinin uzlaÅŸtırılması: Nefs’te hem fucur hem de takva vardır: Åžems,91/7-10. Nefs kötülüğü emreder: 12/53. Bu yüzden onu özeleÅŸtiri yaparak arındırmak gerekir: 14/22,79/40; 17/79,73/20(Gece namazı). Nefsin her istediÄŸini yapma yeri dünya deÄŸil, Ahiret’tir:41/31.
c) Karşılaştırmalar ve kıyaslar okumaya canlılık katar.
d) MüteÅŸabih olanı muhkeme irca ederek okumayı öğretir. Ör. “Allah’ı eli”, “Hiçbir ÅŸey O’na denk deÄŸildir, O hiçbir ÅŸeye benzemez”
Zaafları:
a)Görüşler arasında tercihte bulunma zorluğu yaşanılır, zannın akıntısına kapılma riski taşır.
Eserler: Görüşlerin KarşılaÅŸtırılması baÄŸlamında Taberi Tefsiri; Rivayetlerin karşılaÅŸtırılması baÄŸlamında Ä°bni Kesir, Tefsiru’l-Kebir; Kur’an ile Kitabı Mukaddes’in karşılaÅŸtırılması baÄŸlamında Said ÅžimÅŸek, Kur’an Kıssalarına GiriÅŸ; Muhammed Hamidullah’ın meal çalışması.
5-Kavram Çalışması Yaparak Okuma
Kelime çözümlemesi yapılarak okunur. Önemli bir kelime seçilir, bütün türevleriyle birlikte çıkarılır. Seçilen anahtar kelimenin geçtiği ayetler bulunur, terimin ilişkiye girdiği eş anlamlı ve zıt anlamlı kelimeler tespit edilir. Fiil cümlesi ve isim cümlesi içindeki bağlamına dikkat edilir.
Takip edilmesi gereken genellikle ÅŸudur:
a) Eğer isim cümlesinde geçiyorsa isim mi sıfat mı olduğu tespit edilmelidir. Eğer fiil cümlesinde geçiyorsa, hangi fiilde, hangi fiilin öznesi olarak, hangi özneye bağlı, hangi şahıs zamiriyle birlikte geçtiğine dikkat etmek gerekir. Mesela musahhar kılmak, güneş, ay, yıldızlar ve nehirlerle ilgili bir kelimdir.
b) Esas kelimenin yakın anlamlı kelimeleri tespit edilerek, hem konunun birbirine karışması önlenir hem de konunun kapsamı ortaya çıkarılmaya çalışılır. Mesela Halk/yaratmak kelimesinin yakın anlamlı komşuları şunlardır: Halaka: Ceale (yaptı), Bedee (Başladı), Bena (inşa etti), Nebete (Bitirdi), Besse (üretti, çoğalttı). Bunların tersi: Heleke (yok etti), Batale (boşa çıkardı), Habeta (değerini sıfırladı). Bular eş anlamlı değil, yakın anlamlıdır.
c)Benzer ve zıt anlamlı kelimeler arasında bir anlam alanı-anlam haritası oluÅŸturmak gerekir. cehl’in zıttı hilm; küfrün zıttı iman, kafirin zıttı ÅŸakir, ve bu tavırların gerçekleÅŸtiÄŸi zemin Allah’ı nimetlerine karşı kulların tutumları. Bu anlam alanında anahtar kelime imandır. El-Ä°lm kelimesinin anlam alanında yakin, zan, hars vardır; tersi cehl ve küfr kelimeleridir.
d) Günümüzdeki kullanımlarıyla geçmiÅŸteki kullanımları karşılaÅŸtırılır; tahrif varsa gösterilir. Mesela Millet Kur’an’da din demek iken günümüzde ulus anlamında kullanılmaktadır.
Faydaları: Efradını cami, ağyarını mani olacak şekilde konuyu tahlil etmeye yarar.
Zaafları:
a)Arapça bilmek gerekir.
b)Ayrıntılı analiz gerektirdiği için zordur, Tahlîlî ve Konulu okuma yöntemlerinden yararlanılır.
c) Teorik ve formel kalma riski taşıdığından dolayı, konunun yeterince hayatın içindeki karşılıkları bulunamazsa ameli boyut ikinci planda kalabilir.
Eserler: Mevdudi, Dört Terim
6- Nüzul Sırasına Göre Okuma
Sureleri peygamberimize indiği sırayla okumaktır. Sünnet ve Siyer bilgilerinden yararlanılır. Ayetler kronolojik bir seyir takib edilerek okunur, anlaşılmaya çalışılır.
Faydaları:
a)Tenzil ve tertilin hikmetlerini kavramayı kolaylaştırır.
b) İslami mücadelenin seyrini, hareketin safhalarını takib etmek mümkündür.
Zaafları:
a)Nüzul Sırasını tespit ictihadi olduğu için zannidir
b)Mekki-Medeni ayırımı mutlaklaÅŸtırılabilir. Sıralama mutlak olarak algılanırsa bir kısım sorumlulukların zamanının gelmediÄŸi vehmine kapılabilir. Oysa Kur’an’ın tamamı inmiÅŸ, tamamlanmıştır. Dolayısıyla hangi aÅŸamada olursak olalım Kur’an’ın tümüü gücümüz nisbetinde yaÅŸamakla sorumluyuz. Unutulmamalıdır ki, Kur’an’ın mushaf sıralamasıyla bize ulaÅŸmasını saÄŸlayan Allah’tır. (Kıyıame,75/16-17): peygamberimizin kalbinde oluÅŸan toplamı denetleyen Allah’tır. Bunun hikmeti “nüzul sırası mutlaklaÅŸtırılmasın,
Kategorizeedilmesin”diyedir.
Eserler: Ä°zzet Derveze, Tefsirul’l-Hadis, Ekin Yayınları,
Sözün Özü
Bu okuma ÅŸekillerinin her birinin kendine özgü üstün yanları ve yine kendine özgü zaafları vardır. Bu nedenle sadece birine bel baÄŸlamak doÄŸru deÄŸildir. Tümünden yeri geldikçe yararlanmak gerekir. Hangi yöntemden yararlanırsak yararlanalım aslolan Kur’an’dır. Dinleyen-dinlenen iliÅŸkisinde biz insanların hidayet kitabının hidayetinden yararlanabilmemiz için niyetlerimiz, ahlaki tutumlarımız belirleyici bir rol oynar.
Ä°slam ümmeti bu okuma ÅŸekillerinin tümünden yararlanan eserler ortaya koymayı her zaman baÅŸarmıştır. Büyük oranda tasvib gören bu eserlerden bazıları ÅŸunlardır: ZemahÅŸeri, KeÅŸÅŸaf; Elmalılı Hamdi Yazır, Hak Dini Kur’an Dili; Seyyid Kutup, Fi Zilali’l-Kur’an.
